Po co sportowcom N-acetylocysteina
N-acetylocysteina, w Polsce znana głównie jako lek rozrzedzający wydzielinę w kaszlu, zyskała popularność wśród osób trenujących jako „ochrona wątroby” i antyoksydant. Redakcja sprawdziła, na czym polega jej działanie, co faktycznie wykazały badania u sportowców i dlaczego więcej antyoksydantów nie zawsze oznacza lepsze efekty treningu.
Czym jest N-acetylocysteina
N-acetylocysteina (NAC) to acetylowana pochodna aminokwasu cysteiny. Grupa acetylowa zwiększa stabilność cząsteczki, a w organizmie NAC jest przekształcana do cysteiny, która stanowi kluczowy, najczęściej ograniczający substrat do syntezy glutationu.
W medycynie NAC ma dwa główne zastosowania. Po pierwsze, jako lek mukolityczny – rozrywa mostki dwusiarczkowe w śluzie, ułatwiając jego odkrztuszanie. Po drugie, jako odtrutka w zatruciu paracetamolem, gdzie uzupełnia zapasy glutationu w wątrobie i chroni ją przed uszkodzeniem.
Właśnie to drugie zastosowanie, dobrze opisane m.in. w przeglądzie Hearda z 2008 roku w „New England Journal of Medicine”, stało się podstawą popularności NAC jako „hepatoprotektora” w środowisku sportowym.
Warto jednak pamiętać, że skuteczność w zatruciu paracetamolem dotyczy bardzo konkretnego mechanizmu toksyczności i dużych dawek podawanych w szpitalu. Nie oznacza automatycznie ochrony wątroby w każdej innej sytuacji.
Glutation i ochrona wątroby
Glutation to trójpeptyd, który odgrywa centralną rolę w obronie antyoksydacyjnej komórek i w procesach detoksykacji w wątrobie. Neutralizuje reaktywne formy tlenu i reaktywne metabolity leków, a jego niedobór sprawia, że komórki są bardziej podatne na uszkodzenia.
Przegląd Rushwortha i Megsona z 2014 roku podkreśla, że główną drogą działania NAC jest uzupełnianie wewnątrzkomórkowego glutationu, a nie bezpośrednie „zmiatanie” wolnych rodników. Efekt ma więc znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy zapasy glutationu są obniżone.
W środowisku kulturystycznym NAC bywa przyjmowana z nadzieją na ochronę wątroby przed toksycznym działaniem doustnych sterydów anabolicznych. Brakuje jednak badań klinicznych, które by to potwierdzały. Cholestatyczne uszkodzenie wątroby wywołane przez 17-alfa-alkilowane steroidy ma inny mechanizm niż zatrucie paracetamolem, a przyjmowanie NAC może dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Jedyną skuteczną strategią ochrony wątroby przed hepatotoksycznymi substancjami jest ich niestosowanie, a w razie leczenia – kontrola prób wątrobowych zleconych przez lekarza.
NAC a wydolność i regeneracja
Badanie Medveda i współpracowników z 2004 roku wykazało, że dożylny wlew NAC u wytrenowanych kolarzy zwiększał dostępność cysteiny i glutationu w mięśniach oraz wydłużał czas do zmęczenia podczas długotrwałego wysiłku. Była to jednak forma dożylna, stosowana w warunkach laboratoryjnych.
W badaniach z doustną NAC wyniki są mniej spójne. Cobley i współpracownicy w 2011 roku opisali mniejszy spadek wydolności w powtarzanych testach wysiłkowych przy suplementacji NAC, ale część uczestników zgłaszała dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
| Obszar | Co obserwowano | Siła dowodów |
|---|---|---|
| Zmęczenie mięśni podczas długiego wysiłku | Opóźnienie zmęczenia (głównie forma dożylna) | umiarkowana, małe badania |
| Regeneracja po wysiłku ekscentrycznym | Mniejszy stan zapalny, ale wolniejsza odbudowa siły | ograniczona |
| Adaptacje treningowe | Możliwe osłabienie sygnalizacji adaptacyjnej | niejednoznaczna |
| Ochrona wątroby u zdrowych sportowców | Brak danych klinicznych | brak |
Szczególnie ciekawe jest badanie Michailidisa z 2013 roku, w którym NAC zmniejszała odpowiedź zapalną po intensywnym wysiłku ekscentrycznym, ale jednocześnie zaburzała sygnalizację komórkową i spowalniała odzyskiwanie siły. To pokazuje, że tłumienie stresu oksydacyjnego nie zawsze przyspiesza regenerację.
Paradoks antyoksydantów
Reaktywne formy tlenu powstające podczas wysiłku nie są wyłącznie szkodliwe. Działają jako cząsteczki sygnałowe, które informują komórkę o stresie i uruchamiają adaptacje: biogenezę mitochondriów, wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych i poprawę wrażliwości na insulinę.
Badanie Ristowa i współpracowników z 2009 roku wykazało, że suplementacja witaminami C i E osłabiała korzystny wpływ treningu na wrażliwość insulinową i ekspresję genów związanych z obroną antyoksydacyjną. Choć dotyczyło ono innych antyoksydantów, mechanizm wydaje się podobny także w przypadku NAC.
W praktyce oznacza to, że codzienne przyjmowanie dużych dawek antyoksydantów w okresie budowania formy może być niekorzystne. Ewentualne zastosowanie NAC ma więcej sensu w krótkich okresach, gdy liczy się szybkie odzyskanie wydolności, np. podczas turnieju z wieloma meczami, niż w trakcie długich bloków treningowych.
Zdrowa, zróżnicowana dieta, bogata w warzywa, owoce i odpowiednią ilość białka, dostarcza naturalnych prekursorów glutationu i antyoksydantów bez ryzyka tłumienia adaptacji.
Bezpieczeństwo, interakcje i status prawny
W Polsce N-acetylocysteina jest dostępna przede wszystkim jako lek bez recepty o działaniu mukolitycznym. W Stanach Zjednoczonych jej status jako suplementu był przedmiotem sporu z FDA, która ostatecznie zdecydowała się nie egzekwować zakazu wobec suplementów z NAC. Status regulacyjny może się różnić między krajami UE.
NAC jest zwykle dobrze tolerowana. Najczęstsze działania niepożądane to nudności, wzdęcia, biegunka i nieprzyjemny, siarkowy zapach preparatu. Przegląd Šalamona i współautorów z 2019 roku podsumowuje szerokie zastosowania medyczne NAC i jej ogólnie korzystny profil bezpieczeństwa.
- nie łącz NAC z lekami przeciwkaszlowymi hamującymi odruch kaszlu bez porady lekarza;
- ostrożność przy astmie – opisywano skurcz oskrzeli, zwłaszcza po formach wziewnych;
- NAC może nasilać działanie nitrogliceryny, co ma znaczenie u osób z chorobą wieńcową;
- przy chorobie wrzodowej żołądka stosuj ostrożnie;
- ulotki zalecają odstęp czasowy między NAC a niektórymi antybiotykami doustnymi.
Dla dorosłych dawki mukolityczne podawane w ulotkach leków dostępnych w Polsce wynoszą zwykle 600 mg dziennie. Badania sportowe stosowały różne, często wyższe dawki, co zwiększało częstość dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Przed przyjmowaniem NAC dłużej niż kilka dni warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Wnioski redakcji
N-acetylocysteina to dobrze poznany lek, który uzupełnia zapasy glutationu i ratuje wątrobę w zatruciu paracetamolem. Jej przydatność w sporcie jest jednak znacznie mniej oczywista.
Badania wskazują na możliwe opóźnienie zmęczenia w niektórych typach wysiłku, ale jednocześnie na ryzyko osłabienia adaptacji treningowych przy przewlekłym stosowaniu.
NAC nie jest „tarczą” chroniącą wątrobę przed hepatotoksycznymi sterydami – takie przekonanie może prowadzić do lekceważenia realnych zagrożeń.
Polecamy także nasze artykuły o próbach wątrobowych u sportowców, o roli glutationu w organizmie oraz o tym, kiedy antyoksydanty pomagają, a kiedy szkodzą.
Bibliografia
- Heard KJ. Acetylcysteine for acetaminophen poisoning. N Engl J Med. 2008;359(3):285–292.
- Rushworth GF, Megson IL. Existing and potential therapeutic uses for N-acetylcysteine: the need for conversion to intracellular glutathione for antioxidant benefits. Pharmacol Ther. 2014;141(2):150–159.
- Medved I, Brown MJ, Bjorksten AR, et al. N-acetylcysteine enhances muscle cysteine and glutathione availability and attenuates fatigue during prolonged exercise in endurance-trained individuals. J Appl Physiol. 2004;97(4):1477–1485.
- Cobley JN, McGlory C, Morton JP, Close GL. N-Acetylcysteine's attenuation of fatigue after repeated bouts of intermittent exercise: practical implications for tournament situations. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2011;21(6):451–461.
- Michailidis Y, Karagounis LG, Terzis G, et al. Thiol-based antioxidant supplementation alters human skeletal muscle signaling and attenuates its inflammatory response and recovery after intense eccentric exercise. Am J Clin Nutr. 2013;98(1):233–245.
- Ristow M, Zarse K, Oberbach A, et al. Antioxidants prevent health-promoting effects of physical exercise in humans. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009;106(21):8665–8670.
- Šalamon Š, Kramar B, Marolt TP, Poljšak B, Milisav I. Medical and dietary uses of N-acetylcysteine. Antioxidants (Basel). 2019;8(5):111.
