Reakcje alergiczne na składniki roztworów leczniczych
Gdy po podaniu leku pojawia się wysypka, świąd czy duszność, zwykle podejrzewa się substancję czynną. Tymczasem przyczyną bywa składnik, o którym pacjent rzadko myśli: konserwant, rozpuszczalnik, olej lub emulgator. Redakcja wyjaśnia, które substancje pomocnicze w roztworach najczęściej uczulają i jak rozpoznać taką reakcję.
Substancje pomocnicze – więcej niż „wypełniacz”
Każdy lek w postaci roztworu – do wstrzykiwań, kropli do oczu, aerozolu czy syropu – zawiera oprócz substancji czynnej szereg substancji pomocniczych. Odpowiadają one za rozpuszczenie leku, jego stabilność, jałowość, odpowiednie pH i komfort podania.
W Unii Europejskiej skład jakościowy leku musi być podany w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce, a wytyczne Europejskiej Agencji Leków określają, przy których substancjach pomocniczych obowiązują specjalne ostrzeżenia. W Polsce nadzór nad rejestracją leków sprawuje Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.
Substancje pomocnicze są zwykle stosowane w niewielkich ilościach i dla większości osób są obojętne. U niewielkiej grupy pacjentów mogą jednak wywoływać reakcje nadwrażliwości – od miejscowego zaczerwienienia po wstrząs anafilaktyczny.
Problem nabiera znaczenia, gdy ten sam składnik występuje w wielu różnych produktach: lekach, kosmetykach, żywności. Osoba uczulona może zetknąć się z nim w zupełnie niespodziewanym miejscu.
Najczęstsze alergeny w roztworach
Literatura alergologiczna wskazuje kilka grup substancji pomocniczych, które najczęściej odpowiadają za reakcje. Poniższa tabela je porządkuje.
| Substancja | Funkcja | Gdzie występuje | Typ reakcji |
|---|---|---|---|
| Glikol polietylenowy (PEG, makrogole) | Rozpuszczalnik, stabilizator | Niektóre szczepionki, leki, preparaty przeczyszczające, kosmetyki | Rzadko natychmiastowa, także anafilaksja |
| Polisorbat 80 | Emulgator | Leki biologiczne, witaminy w iniekcji, szczepionki | Natychmiastowa; możliwa reaktywność krzyżowa z PEG |
| Alkohol benzylowy, benzoesan benzylu | Konserwant, współrozpuszczalnik | Roztwory wielodawkowe, roztwory olejowe | Miejscowa, rzadziej uogólniona |
| Parabeny | Konserwanty | Niektóre fiolki wielodawkowe, preparaty miejscowe | Głównie kontaktowa |
| Siarczyny (disiarczyny) | Przeciwutleniacz | Roztwory z adrenaliną, niektóre leki znieczulające | Skurcz oskrzeli u części astmatyków |
| Olej rycynowy polioksyetylenowany | Emulgator | Niektóre leki onkologiczne i immunosupresyjne | Reakcje natychmiastowe |
| Oleje roślinne (sezamowy, arachidowy) | Nośnik | Roztwory olejowe do wstrzykiwań domięśniowych | Rzadko, głównie przy alergii pokarmowej |
Uwagę alergologów szczególnie zwrócił PEG po wprowadzeniu szczepionek mRNA przeciw COVID-19, w których jest częścią nanocząstek lipidowych. Choć anafilaksja okazała się bardzo rzadka, skłoniło to do lepszego opisania alergii na PEG i polisorbaty.
Objawy – jak odróżnić alergię od reakcji miejscowej
Nie każda reakcja po podaniu leku jest alergią. Ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia często są skutkiem drażnienia tkanek przez sam roztwór, zbyt szybkiego podania lub objętości płynu. Zazwyczaj ustępują w ciągu kilku dni.
Prawdziwa reakcja nadwrażliwości ma inny przebieg. Typ natychmiastowy pojawia się w ciągu minut do godziny i może obejmować pokrzywkę, świąd, obrzęk naczynioruchowy warg i powiek, kaszel, duszność, spadek ciśnienia. Typ późny rozwija się po kilkunastu godzinach lub dniach i ma zwykle postać wysypki lub zmian wypryskowych.
Objawy wymagające natychmiastowej pomocy medycznej (numer alarmowy 112 lub 999) to:
- duszność, świszczący oddech, uczucie ściskania w gardle;
- obrzęk języka, warg lub twarzy;
- zawroty głowy, omdlenie, nagły spadek ciśnienia;
- uogólniona pokrzywka połączona z wymiotami lub bólem brzucha.
Diagnostyka i postępowanie
Po reakcji warto spisać nazwę handlową i numer serii leku, godzinę podania oraz przebieg objawów. Te informacje są bezcenne dla alergologa, bo pozwalają porównać skład różnych produktów i wytypować podejrzaną substancję pomocniczą.
Diagnostyka obejmuje szczegółowy wywiad, testy skórne punktowe i śródskórne, w wybranych przypadkach testy płatkowe oraz – w ośrodkach specjalistycznych – kontrolowane próby prowokacyjne. Przy podejrzeniu anafilaksji pomocne bywa oznaczenie tryptazy we krwi w ciągu kilku godzin od reakcji.
Leczenie ostrej reakcji zależy od jej nasilenia. W anafilaksji lekiem pierwszego wyboru jest adrenalina podana domięśniowo przez personel medyczny lub z autostrzykawki przepisanej przez lekarza. Leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy mają znaczenie pomocnicze.
Po ustaleniu przyczyny pacjent powinien otrzymać pisemną informację o alergii, a osoby po anafilaksji – rozważyć noszenie bransoletki lub karty informacyjnej.
Ryzyko związane z produktami niewiadomego pochodzenia
Przy lekach zarejestrowanych skład jest znany, a produkcja odbywa się według zasad Dobrej Praktyki Wytwarzania. Inaczej jest w przypadku roztworów z nielegalnych źródeł, w tym preparatów dopingowych sprzedawanych poza obiegiem aptecznym. Etykieta może nie odpowiadać zawartości, a skład substancji pomocniczych bywa nieznany.
W takich produktach wielokrotnie stwierdzano zanieczyszczenia mikrobiologiczne, nieprawidłowe stężenia i obecność rozpuszczalników w ilościach niespotykanych w lekach. Skutkiem mogą być nie tylko reakcje alergiczne, lecz także ropnie, zakażenia i ziarniniaki olejowe, wymagające leczenia chirurgicznego.
Brak informacji o składzie utrudnia też pomoc medyczną: lekarz nie wie, jaka substancja wywołała objawy, a pacjent nie może jej później unikać.
Każde podejrzenie działania niepożądanego, także o charakterze alergicznym, można i warto zgłosić do URPL – zarówno przez lekarza lub farmaceutę, jak i samodzielnie przez formularz dla pacjentów.
Wnioski redakcji
Reakcje alergiczne na roztwory lecznicze nie zawsze wynikają z substancji czynnej. Glikol polietylenowy, polisorbaty, alkohol benzylowy, parabeny czy siarczyny to składniki, które u niektórych osób wywołują nadwrażliwość.
Kluczem do bezpieczeństwa jest dokumentowanie reakcji, diagnostyka alergologiczna i sprawdzanie składu kolejnych leków. Stosowanie roztworów o nieznanym pochodzeniu znacząco zwiększa ryzyko powikłań.
Zachęcamy do przeczytania naszych materiałów o rozpoznawaniu podrobionych leków, o powikłaniach w miejscu wstrzyknięcia oraz o tym, jak czytać ulotkę i charakterystykę produktu leczniczego.
Bibliografia
- Stone CA Jr, Liu Y, Relling MV, et al. Immediate hypersensitivity to polyethylene glycols and polysorbates: more common than we have recognized. J Allergy Clin Immunol Pract. 2019;7(5):1533–1540.
- Caballero ML, Quirce S. Excipients as potential agents of anaphylaxis in vaccines: analyzing the formulations of currently authorized COVID-19 vaccines. J Investig Allergol Clin Immunol. 2021;31(1):92–93.
- Muraro A, Worm M, Alviani C, et al. EAACI guidelines: anaphylaxis (2021 update). Allergy. 2022;77(2):357–377.
- Demoly P, Adkinson NF, Brockow K, et al. International Consensus on drug allergy. Allergy. 2014;69(4):420–437.
- Vally H, Misso NL. Adverse reactions to the sulphite additives. Gastroenterol Hepatol Bed Bench. 2012;5(1):16–23.
