Naderwanie mięśnia u sportowców – przyczyny oraz związek z obciążeniem i farmakologią
Naderwanie mięśnia to jeden z najczęstszych urazów w sporcie – od piłki nożnej, przez sprint, po trójbój siłowy. Część z nich wynika z pecha, ale wiele ma przewidywalne przyczyny: zmęczenie, błędy w planowaniu obciążeń, wcześniejsze urazy, a niekiedy także farmakologię. Redakcja wyjaśnia, co sprzyja tym kontuzjom i jak zmniejszyć ryzyko.
Jak dochodzi do naderwania mięśnia
Większość urazów mięśni w sporcie to tzw. urazy pośrednie, powstające bez kontaktu z przeciwnikiem. Dochodzi do nich najczęściej podczas skurczu ekscentrycznego, czyli wtedy, gdy mięsień jest napięty, a jednocześnie rozciągany – na przykład mięśnie kulszowo-goleniowe w końcowej fazie wymachu nogi podczas sprintu.
Uszkodzenie lokalizuje się zwykle w okolicy połączenia mięśniowo-ścięgnistego, gdzie siły są największe, a struktura tkanki zmienia się z kurczliwej na ścięgnistą. Typowo dotyczy mięśni dwustawowych: dwugłowego uda, prostego uda, brzuchatego łydki i przywodzicieli.
Badania epidemiologiczne Ekstranda i współpracowników z 2011 roku wykazały, że urazy mięśni stanowią mniej więcej jedną trzecią wszystkich kontuzji w zawodowej piłce nożnej, a najczęściej dotyczą mięśni tylnej grupy uda.
Uraz bezpośredni, czyli stłuczenie wskutek uderzenia, ma inny mechanizm i inne rokowanie. W tym artykule skupiamy się na naderwaniach i zerwaniach wynikających z przeciążenia.
Klasyfikacja i objawy
Dawny podział na trzy stopnie (naciągnięcie, częściowe naderwanie, całkowite zerwanie) okazał się zbyt ogólny. Obecnie w sporcie wyczynowym stosuje się bardziej szczegółowe systemy, takie jak monachijski konsensus z 2013 roku czy klasyfikacja British Athletics z 2014 roku, uwzględniające rozległość i lokalizację uszkodzenia.
| Rodzaj urazu | Typowe objawy | Orientacyjny czas powrotu |
|---|---|---|
| Zaburzenie czynnościowe (np. przeciążenie) | Wzmożone napięcie, tkliwość, brak zmian w obrazowaniu | dni |
| Niewielkie naderwanie strukturalne | Ostry, punktowy ból, ograniczenie siły | kilka tygodni |
| Rozległe naderwanie | Silny ból, krwiak, wyraźna utrata funkcji | kilka tygodni do miesięcy |
| Całkowite zerwanie lub oderwanie ścięgna | Wyczuwalny ubytek, „kulka” mięśnia, krwiak | miesiące, często leczenie operacyjne |
Typowym objawem jest nagły, kłujący ból w trakcie wysiłku, czasem z uczuciem „trzaśnięcia”. Sportowiec często musi przerwać aktywność. W kolejnych godzinach może pojawić się obrzęk i siniak, który z czasem przemieszcza się w dół kończyny.
Ocenę rozpoczyna badanie lekarskie i fizjoterapeutyczne. USG lub rezonans magnetyczny pomagają określić rozległość uszkodzenia, a przy podejrzeniu zerwania ścięgna – zdecydować o leczeniu operacyjnym.
Obciążenie treningowe jako główny czynnik ryzyka
Najsilniej udokumentowanym czynnikiem ryzyka jest przebyty uraz tego samego mięśnia. Blizna łącznotkankowa jest mniej elastyczna, a niepełna rehabilitacja zostawia deficyty siły i kontroli ruchu. Dlatego tak ważne jest kompletne leczenie pierwszego urazu.
Drugim kluczowym czynnikiem jest sposób zmiany obciążeń. Gabbett w 2016 roku opisał zjawisko, w którym gwałtowny wzrost obciążeń w stosunku do tego, do czego sportowiec był przyzwyczajony, wiąże się z wyższym ryzykiem kontuzji, podczas gdy stopniowo budowana, wysoka tolerancja obciążeń działa ochronnie.
Do innych czynników zalicza się zmęczenie pod koniec meczu lub treningu, niedostateczną rozgrzewkę, deficyt siły ekscentrycznej, zaburzenia proporcji siły między mięśniami antagonistycznymi, a także wiek – ryzyko niektórych urazów rośnie u starszych zawodników.
Znaczenie ma również regeneracja: niedobór snu, niedostateczna podaż energii i białka oraz kumulacja stresu utrudniają adaptację tkanek do obciążeń.
Farmakologia a urazy mięśni i ścięgien
Androgenne steroidy anaboliczne szybko zwiększają masę i siłę mięśni, podczas gdy adaptacja ścięgien i przyczepów następuje wolniej. Powstaje dysproporcja: mięsień generuje siłę, której struktury łącznotkankowe mogą nie wytrzymać. Badania na zwierzętach sugerują też zmiany w strukturze kolagenu pod wpływem AAS.
Badanie kohortowe Kanayamy i współpracowników z 2015 roku wykazało, że wśród ciężarowców stosujących AAS zerwania ścięgien zdarzały się częściej niż u trenujących bez sterydów, zwłaszcza w obrębie kończyn górnych – np. ścięgna mięśnia dwugłowego ramienia i piersiowego większego.
Inne grupy leków również mogą mieć znaczenie:
- fluorochinolony (np. cyprofloksacyna) – znany, opisany w charakterystykach produktów leczniczych związek z zapaleniem i zerwaniem ścięgien, zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu glikokortykosteroidów;
- glikokortykosteroidy – miejscowe iniekcje w okolicę ścięgna i długotrwałe stosowanie ogólne osłabiają tkankę łączną;
- statyny – mogą powodować bóle i osłabienie mięśni, rzadko poważniejsze uszkodzenia;
- niesteroidowe leki przeciwzapalne – maskują ból, co może prowadzić do zbyt wczesnego powrotu do pełnych obciążeń.
Redakcja nie przedstawia żadnych schematów stosowania substancji dopingowych ani „środków na regenerację” z grupy peptydów czy hormonów – ich skuteczność w leczeniu urazów nie została potwierdzona w rzetelnych badaniach u ludzi, a w sporcie są zakazane.
Postępowanie i profilaktyka
W pierwszych dniach po urazie celem jest ochrona miejsca uszkodzenia i ograniczenie krwiaka: przerwanie wysiłku, odciążenie, ewentualnie chłodzenie i uniesienie kończyny. Następnie, pod kontrolą fizjoterapeuty, wprowadza się stopniowo obciążanie, bo kontrolowany ruch sprzyja prawidłowemu ułożeniu włókien w gojącej się tkance.
Przegląd Järvinena z 2005 roku opisał biologię gojenia mięśnia: fazę zapalną, naprawczą i przebudowy. Każda z nich wymaga innego podejścia, a pośpiech zwiększa ryzyko nawrotu.
W profilaktyce najlepiej udokumentowane są ćwiczenia ekscentryczne. Randomizowane badanie van der Horsta z 2015 roku wykazało, że program ćwiczenia Nordic hamstring zmniejszał częstość urazów mięśni kulszowo-goleniowych u amatorskich piłkarzy.
Do innych zasad należą: stopniowe zwiększanie obciążeń, rzetelna rozgrzewka, pełna rehabilitacja poprzednich urazów, kontrola zmęczenia i odpowiednia regeneracja. Powrót do sportu powinien opierać się na testach funkcjonalnych, a nie tylko na upływie czasu.
Wnioski redakcji
Naderwania mięśni powstają najczęściej podczas skurczu ekscentrycznego i dotyczą mięśni dwustawowych. Największe ryzyko niosą przebyte urazy, zmęczenie i gwałtowne zmiany obciążeń treningowych.
Farmakologia może ten obraz pogarszać: sterydy anaboliczne tworzą dysproporcję między siłą mięśni a wytrzymałością ścięgien, a niektóre leki osłabiają tkankę łączną lub maskują ból.
Najskuteczniejsza ochrona to mądrze zaplanowany trening, ćwiczenia ekscentryczne i pełna rehabilitacja – a nie szukanie „magicznych” środków przyspieszających gojenie.
Zachęcamy też do lektury naszych materiałów o planowaniu obciążeń w okresie przygotowawczym, o tendinopatiach u osób trenujących siłowo oraz o białku w okresie rehabilitacji.
Bibliografia
- Mueller-Wohlfahrt HW, Haensel L, Mithoefer K, et al. Terminology and classification of muscle injuries in sport: the Munich consensus statement. Br J Sports Med. 2013;47(6):342–350.
- Pollock N, James SL, Lee JC, Chakraverty R. British athletics muscle injury classification: a new grading system. Br J Sports Med. 2014;48(18):1347–1351.
- Ekstrand J, Hägglund M, Waldén M. Epidemiology of muscle injuries in professional football (soccer). Am J Sports Med. 2011;39(6):1226–1232.
- Gabbett TJ. The training-injury prevention paradox: should athletes be training smarter and harder? Br J Sports Med. 2016;50(5):273–280.
- Kanayama G, DeLuca J, Meehan WP 3rd, et al. Ruptured tendons in anabolic-androgenic steroid users: a cross-sectional cohort study. Am J Sports Med. 2015;43(11):2638–2644.
- Järvinen TA, Järvinen TL, Kääriäinen M, Kalimo H, Järvinen M. Muscle injuries: biology and treatment. Am J Sports Med. 2005;33(5):745–764.
- van der Horst N, Smits DW, Petersen J, Goedhart EA, Backx FJ. The preventive effect of the Nordic hamstring exercise on hamstring injuries in amateur soccer players: a randomized controlled trial. Am J Sports Med. 2015;43(6):1316–1323.
