Hematokryt i lepkość krwi – co powinien wiedzieć sportowiec
Hematokryt to jeden z parametrów morfologii, na który sportowcy patrzą z wyjątkową uwagą. Więcej czerwonych krwinek oznacza teoretycznie lepszy transport tlenu, ale ma też swoją cenę: gęstniejącą krew. Redakcja tłumaczy, jak hematokryt łączy się z lepkością krwi, co go podnosi i od jakiego momentu staje się problemem zdrowotnym.
Czym jest hematokryt
Hematokryt (HCT) to odsetek objętości krwi zajmowanej przez krwinki czerwone. Jeśli wynik wynosi 45%, oznacza to, że niemal połowę objętości krwi stanowią erytrocyty, a resztę głównie osocze. Parametr podaje się w procentach lub jako ułamek, np. 0,45 l/l.
Zakresy referencyjne zależą od laboratorium, płci i wieku. Orientacyjnie u dorosłych mężczyzn mieszczą się mniej więcej w przedziale 40–52%, a u kobiet 36–48%. Różnica wynika głównie z wpływu testosteronu na erytropoezę.
Hematokryt należy zawsze oceniać razem z hemoglobiną i liczbą erytrocytów oraz wskaźnikami MCV i MCH. Ten sam wynik może mieć różne znaczenie u osoby odwodnionej, u wytrenowanego maratończyka i u mężczyzny stosującego testosteron.
Ważne jest też, że hematokryt to wartość względna. Zmienia się nie tylko wtedy, gdy przybywa krwinek, ale także wtedy, gdy zmienia się ilość osocza – dlatego tak mocno reaguje na stan nawodnienia.
Lepkość krwi i jej skutki dla krążenia
Lepkość opisuje „gęstość” płynu, czyli jego opór wobec przepływu. Krew jest płynem złożonym, a jej lepkość zależy przede wszystkim od hematokrytu, ale także od stężenia białek osocza, odkształcalności erytrocytów i ich skłonności do zlepiania się.
Zależność między hematokrytem a lepkością nie jest liniowa. W fizjologicznym zakresie wzrost liczby krwinek podnosi lepkość umiarkowanie, ale przy wysokich wartościach lepkość rośnie coraz szybciej. Serce musi wtedy pracować ciężej, a przepływ w drobnych naczyniach zwalnia.
Istnieje więc optimum: za mało krwinek ogranicza transport tlenu, za dużo – utrudnia przepływ i podnosi ryzyko powikłań zakrzepowych. Klasyczne obserwacje kliniczne u chorych na czerwienicę prawdziwą, opisane m.in. przez Pearsona i Wetherley-Meina w 1978 roku, wykazały wzrost częstości incydentów naczyniowych przy wysokim hematokrycie.
Lepkość dodatkowo rośnie przy odwodnieniu, w zimnie i podczas długotrwałego unieruchomienia, np. w czasie długiego lotu. Te sytuacje są codziennością wielu sportowców podróżujących na zawody.
Co podnosi i obniża hematokryt u sportowców
Trening wytrzymałościowy zwiększa zarówno masę krwinek, jak i – w większym stopniu – objętość osocza. W efekcie u dobrze wytrenowanych zawodników hematokryt bywa nieco niższy niż u osób nietrenujących. Zjawisko to nazywa się czasem „pseudoanemią sportowców” i jest adaptacją, a nie chorobą.
Przebywanie na wysokości stymuluje wydzielanie erytropoetyny i po kilku tygodniach prowadzi do wzrostu masy erytrocytów. Na tym opiera się trening wysokogórski i metody typu „żyj wysoko, trenuj nisko”.
| Czynnik | Wpływ na hematokryt | Charakter zmiany |
|---|---|---|
| Odwodnienie | wzrost | Pozorny, z powodu utraty osocza |
| Trening wytrzymałościowy | często lekki spadek | Adaptacyjne zwiększenie osocza |
| Pobyt na wysokości | wzrost | Rzeczywisty, przez erytropoezę |
| Testosteron i AAS | wzrost | Rzeczywisty, zależny od dawki |
| Niedobór żelaza, B12, folianów | spadek | Niedokrwistość |
| Palenie tytoniu, bezdech senny | wzrost | Wtórna erytrocytoza z niedotlenienia |
Na wynik wpływa także pora pobrania i pozycja ciała. Po długim staniu hematokryt może być nieco wyższy niż po pobraniu w pozycji siedzącej, a bezpośrednio po intensywnym wysiłku – przejściowo podwyższony.
Farmakologia, doping i ryzyko zakrzepicy
Testosteron i inne androgeny stymulują erytropoezę – częściowo przez zwiększenie wydzielania erytropoetyny, częściowo przez wpływ na gospodarkę żelazem. Erytrocytoza jest najczęstszym działaniem niepożądanym terapii testosteronem, co podkreśla m.in. przegląd Ohlandera z 2018 roku.
Wytyczne Endocrine Society z 2018 roku zalecają kontrolę hematokrytu u mężczyzn leczonych testosteronem i wstrzymanie terapii, gdy przekroczy on 54%, do czasu wyjaśnienia przyczyny. W przypadku nadfizjologicznych dawek stosowanych pozamedycznie wzrost bywa znacznie większy.
Jeszcze silniej działa rekombinowana erytropoetyna (EPO) oraz transfuzje krwi. W latach 90. i 2000. w kolarstwie i biegach narciarskich opisywano zgony młodych zawodników, wiązane z nadużywaniem EPO. Substancje te są zakazane przez WADA, a nadzór nad nimi prowadzi m.in. paszport biologiczny sportowca, który śledzi zmiany hematologiczne w czasie.
Ryzyko przy wysokim hematokrycie obejmuje zakrzepicę żył głębokich, zatorowość płucną, udar i zawał serca. Odwodnienie podczas zawodów lub w saunie może dodatkowo i gwałtownie zwiększyć lepkość krwi. Redakcja nie opisuje żadnych metod manipulowania hematokrytem – zarówno ze względów zdrowotnych, jak i prawnych.
Jak interpretować wyniki i kiedy reagować
Pojedynczy podwyższony wynik nie musi oznaczać choroby. Najpierw warto wykluczyć proste przyczyny, przede wszystkim odwodnienie, i powtórzyć badanie w standardowych warunkach.
- wykonuj morfologię rano, na czczo, po dobrze przespanej nocy i przynajmniej dobę po ciężkim treningu;
- przed badaniem pij wodę normalnie, nie „odwadniaj się” ani nie nawadniaj nadmiernie;
- porównuj wyniki z własnymi wcześniejszymi, a nie tylko z normą laboratoryjną;
- informuj lekarza o wszystkich stosowanych lekach i substancjach;
- pilnie reaguj na objawy: ból głowy, zaburzenia widzenia, duszność, obrzęk i ból łydki.
Utrzymujący się hematokryt powyżej górnej granicy normy wymaga konsultacji z lekarzem, a często z hematologiem. Diagnostyka obejmuje m.in. ocenę erytropoetyny, saturacji, gospodarki żelazem, a niekiedy badania genetyczne w kierunku czerwienicy prawdziwej.
Leczenie zależy od przyczyny. Może to być odstawienie leku, leczenie bezdechu sennego, rzucenie palenia, a w niektórych sytuacjach upusty krwi wykonywane wyłącznie w warunkach medycznych.
Wnioski redakcji
Hematokryt i lepkość krwi są ściśle powiązane, ale zależność ta jest nieliniowa: powyżej pewnego poziomu każdy dodatkowy wzrost hematokrytu coraz mocniej obciąża krążenie.
U zdrowych sportowców wyniki są zwykle prawidłowe, a nawet nieco niższe z powodu adaptacji osocza. Wysokie wartości najczęściej wynikają z odwodnienia, pobytu na wysokości lub farmakologii.
Stosowanie testosteronu, sterydów anabolicznych czy EPO istotnie podnosi ryzyko powikłań zakrzepowych i wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego, a w sporcie jest niedozwolone.
Polecamy również nasze artykuły o morfologii krwi u sportowców, o niedoborze żelaza u biegaczy oraz o tym, jak przygotować się do badań laboratoryjnych.
Bibliografia
- Mairbäurl H. Red blood cells in sports: effects of exercise and training on oxygen supply by red blood cells. Front Physiol. 2013;4:332.
- Sawka MN, Convertino VA, Eichner ER, Schnieder SM, Young AJ. Blood volume: importance and adaptations to exercise training, environmental stresses, and trauma/sickness. Med Sci Sports Exerc. 2000;32(2):332–348.
- Pearson TC, Wetherley-Mein G. Vascular occlusive episodes and venous haematocrit in primary proliferative polycythaemia. Lancet. 1978;2(8102):1219–1222.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
- Ohlander SJ, Varghese B, Pastuszak AW. Erythrocytosis following testosterone therapy. Sex Med Rev. 2018;6(1):77–85.
- Sottas PE, Robinson N, Rabin O, Saugy M. The athlete biological passport. Clin Chem. 2011;57(7):969–976.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
