Zaburzenia erekcji u sportowców – przyczyny i związek z farmakologią

Sportowcy są zwykle postrzegani jako okaz zdrowia, a jednak zaburzenia erekcji zdarzają się również w tej grupie – i to nie tylko u osób starszych. Przyczyny bywają zaskakujące: od przewlekłego niedoboru energii, przez ucisk siodełka rowerowego, po skutki stosowania i odstawienia sterydów anabolicznych. Redakcja porządkuje wiedzę na ten temat.

Jak działa erekcja i co może ją zaburzyć

Erekcja jest zjawiskiem naczyniowo-nerwowym. Bodziec seksualny uruchamia uwalnianie tlenku azotu z zakończeń nerwowych i śródbłonka ciał jamistych. To prowadzi do rozkurczu mięśni gładkich, napływu krwi i ucisku na żyły odprowadzające, które zatrzymują krew w prąciu.

Aby cały mechanizm działał, potrzebne są sprawne naczynia, nerwy, odpowiednie stężenie hormonów (przede wszystkim testosteronu, który wpływa na libido i częściowo na funkcję ciał jamistych) oraz właściwy stan psychiczny. Zaburzenie któregokolwiek z tych elementów może prowadzić do problemów.

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego definiują zaburzenia erekcji jako utrzymującą się niezdolność do osiągnięcia lub utrzymania erekcji wystarczającej do satysfakcjonującej aktywności seksualnej. Pojedyncze „niepowodzenia” po ciężkim tygodniu nie są chorobą.

U młodych, aktywnych mężczyzn częściej niż u starszych na pierwszy plan wysuwają się przyczyny hormonalne i psychogenne, choć zaburzenia naczyniowe również się zdarzają, zwłaszcza przy nadciśnieniu lub dyslipidemii.

Sterydy anaboliczne i hipogonadyzm po odstawieniu

Najlepiej udokumentowanym farmakologicznym czynnikiem zaburzeń erekcji w środowisku sportowym są androgenne steroidy anaboliczne (AAS). Ich stosowanie hamuje wydzielanie LH i FSH przez przysadkę, co wyłącza własną produkcję testosteronu w jądrach.

W trakcie przyjmowania wysokich dawek libido bywa podwyższone, ale problemy mogą pojawić się nawet wtedy – np. przy związkach o słabym działaniu androgennym lub zaburzonej równowadze estrogenowej. Najczęściej jednak dolegliwości nasilają się po odstawieniu, gdy egzogenny hormon znika, a oś podwzgórze–przysadka–jądra jeszcze się nie odbudowała.

Badanie Kanayamy i współpracowników z 2015 roku opisało mężczyzn, u których hipogonadyzm po odstawieniu AAS utrzymywał się przez wiele miesięcy, a nawet dłużej. Objawy obejmowały spadek libido, zaburzenia erekcji, depresję i zmęczenie. Przegląd Rahnemy z 2014 roku wskazuje, że czas powrotu funkcji osi zależy m.in. od długości i intensywności stosowania.

Stanowisko Endocrine Society z 2014 roku (Pope i wsp.) wymienia ponadto niekorzystne zmiany sercowo-naczyniowe u użytkowników AAS: spadek HDL, nadciśnienie, przerost mięśnia sercowego. Te czynniki uszkadzają śródbłonek i mogą prowadzić do naczyniowej postaci zaburzeń erekcji w dłuższej perspektywie.

W Polsce sterydy anaboliczne są lekami na receptę, a ich stosowanie w sporcie jest dopingiem w rozumieniu przepisów antydopingowych. Redakcja nie podaje żadnych schematów ich stosowania ani „odbudowy” – leczenie hipogonadyzmu należy do endokrynologa.

Inne substancje i leki

Zaburzenia erekcji mogą wywoływać również substancje, o których sportowcy rzadko myślą w tym kontekście. Ich wpływ zależy od dawki i indywidualnej wrażliwości.

Odrębnym problemem są niektóre preparaty „na potencję” kupowane poza apteką. Kontrole w Unii Europejskiej wielokrotnie wykrywały w nich niedeklarowane inhibitory PDE5 lub ich analogi, co jest szczególnie niebezpieczne dla osób przyjmujących azotany na serce.

Nigdy nie należy samodzielnie odstawiać przepisanych leków z powodu podejrzenia działań niepożądanych. Lekarz często może zmienić preparat lub dawkę na taki, który mniej wpływa na funkcje seksualne.

Przyczyny niezwiązane z farmakologią

Kolarstwo to klasyczny przykład. Długotrwały ucisk siodełka na krocze może upośledzać przepływ krwi i przewodnictwo nerwu sromowego, powodując drętwienie i przejściowe zaburzenia erekcji. Przegląd Sommera i współpracowników z 2010 roku wskazał na znaczenie kształtu siodełka, jego ustawienia i pozycji na rowerze.

W sportach wytrzymałościowych opisano tzw. stan hipogonadyzmu wysiłkowego – przewlekle obniżony testosteron u mężczyzn trenujących bardzo dużo, często przy niedoborze energii. Hackney opisał to zjawisko w 2008 roku. Wiąże się ono z koncepcją RED-S, czyli względnego niedoboru energii w sporcie.

• Niedobór energii i przetrenowanie – spadek testosteronu, przewlekłe zmęczenie, obniżone libido.
• Czynniki psychiczne – stres przed zawodami, lęk przed porażką, objawy depresji.
• Niedobór snu – obniża poranne stężenie testosteronu.
• Urazy – uszkodzenia miednicy, krocza lub kręgosłupa.

Nie można też zapominać o klasycznych czynnikach sercowo-naczyniowych. Wysoki poziom aktywności nie chroni w pełni przed nadciśnieniem rodzinnym, cukrzycą czy wysokim cholesterolem, a zaburzenia erekcji bywają ich pierwszym sygnałem.

Diagnostyka i leczenie

Pierwszym krokiem jest szczera rozmowa z lekarzem – urologiem, andrologiem lub lekarzem rodzinnym – obejmująca również informacje o stosowanych substancjach. Bez tego diagnostyka bywa myląca, a leczenie nieskuteczne.

Standardowe badania to poranny testosteron całkowity, często z SHBG, LH i FSH, a także prolaktyna, glukoza, lipidogram i ciśnienie tętnicze. W wybranych przypadkach wykonuje się badanie USG z Dopplerem naczyń prącia.

Leczenie zależy od przyczyny. Przy hipogonadyzmie decyzje terapeutyczne podejmuje endokrynolog. Przy przyczynach naczyniowych lub psychogennych stosuje się inhibitory PDE5 (np. sildenafil, tadalafil) – leki na receptę, których nie należy łączyć z azotanami. Ważna jest też psychoterapia i praca nad stylem życia.

W przypadku kolarzy pomaga często profesjonalne dopasowanie roweru, zmiana siodełka i przerwy w trakcie długich jazd. U sportowców z niedoborem energii podstawą jest zwiększenie podaży energii i zmniejszenie obciążeń.

Wnioski redakcji

Zaburzenia erekcji u sportowców mają wiele przyczyn: od niedoboru energii i ucisku siodełka po stres i leki. W środowisku sportów sylwetkowych szczególne znaczenie mają sterydy anaboliczne i hipogonadyzm po ich odstawieniu.

Problem ten może utrzymywać się miesiącami i wymaga diagnostyki endokrynologicznej, a nie samodzielnych eksperymentów z kolejnymi preparatami.

Zaburzenia erekcji mogą być też wczesnym sygnałem chorób serca i naczyń, dlatego warto traktować je jako powód do kompleksowych badań.

Zachęcamy do przeczytania naszych tekstów o badaniach hormonalnych u mężczyzn, o syndromie RED-S oraz o wpływie sterydów anabolicznych na układ krążenia.

Bibliografia

1. Salonia A, Bettocchi C, Boeri L, et al. European Association of Urology guidelines on sexual and reproductive health – 2021 update: male sexual dysfunction. Eur Urol. 2021;80(3):333–357.
2. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
3. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
4. Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
5. Sommer F, Goldstein I, Korda JB. Bicycle riding and erectile dysfunction: a review. J Sex Med. 2010;7(7):2346–2358.
6. Hackney AC. Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the "exercise-hypogonadal male condition". J Endocrinol Invest. 2008;31(10):932–938.
7. Gratzke C, Angulo J, Chitaley K, et al. Anatomy, physiology, and pathophysiology of erectile dysfunction. J Sex Med. 2010;7(1 Pt 2):445–475.