Żylaki powrózka nasiennego – profilaktyka, diagnostyka i kiedy iść do lekarza
Żylaki powrózka nasiennego, czyli varicocele, to jedna z najczęstszych zmian w mosznie u młodych mężczyzn. Często nie dają żadnych objawów, ale bywają przyczyną bólu i obniżonej płodności. Redakcja wyjaśnia, jak je rozpoznać, czy trening może mieć znaczenie i kiedy warto udać się do urologa.
Czym są żylaki powrózka nasiennego
Varicocele to poszerzenie i kręte ułożenie żył splotu wiciowatego, który odprowadza krew z jądra. Mechanizm przypomina żylaki kończyn dolnych: niewydolne zastawki powodują cofanie się krwi i zastój w naczyniach.
Zmiana występuje u około 15% dorosłych mężczyzn w populacji ogólnej, a wśród mężczyzn z niepłodnością znacznie częściej. Zdecydowana większość przypadków dotyczy lewej strony. Wynika to z anatomii: lewa żyła jądrowa uchodzi pod kątem prostym do żyły nerkowej, co sprzyja wyższemu ciśnieniu w naczyniu.
Zastój krwi podwyższa temperaturę w mosznie i nasila stres oksydacyjny w tkance jądra. Te czynniki uważa się za główne mechanizmy, przez które żylaki mogą pogarszać parametry nasienia i – w części przypadków – produkcję testosteronu.
Nagłe pojawienie się żylaków po prawej stronie lub u mężczyzny po 40. roku życia wymaga pilniejszej diagnostyki, ponieważ może świadczyć o ucisku na naczynia, np. przez guz w jamie brzusznej.
Objawy i stopnie zaawansowania
Wiele żylaków nie daje żadnych dolegliwości i zostaje wykrytych przypadkowo, podczas badania profilaktycznego lub diagnostyki niepłodności. Jeśli objawy występują, najczęściej jest to uczucie ciężaru lub tępy ból w mosznie, nasilający się po długim staniu lub wysiłku i ustępujący w pozycji leżącej.
Duże żylaki bywają widoczne przez skórę, a w dotyku przypominają „worek robaków”. Z czasem może dojść do zmniejszenia objętości jądra po stronie zmiany, co jest ważną informacją dla lekarza, szczególnie u nastolatków.
| Stopień kliniczny | Opis |
|---|---|
| Subkliniczny | Niewyczuwalny, widoczny tylko w USG z Dopplerem |
| I | Wyczuwalny jedynie podczas próby Valsalvy (parcia) |
| II | Wyczuwalny w pozycji stojącej bez parcia, niewidoczny |
| III | Widoczny przez skórę moszny |
Klasyfikacja kliniczna (według Dubina i Amelara) pomaga ocenić zaawansowanie, ale nie przekłada się wprost na płodność. Niektórzy mężczyźni z dużymi żylakami mają prawidłowe nasienie, a inni z mniejszymi – wyraźnie obniżone parametry.
Diagnostyka: badanie i USG
Podstawą jest badanie fizykalne w pozycji stojącej i leżącej, z próbą Valsalvy, wykonane w ciepłym pomieszczeniu, aby moszna była rozluźniona. Lekarz ocenia także wielkość i konsystencję jąder.
Badaniem obrazowym z wyboru jest USG moszny z kolorowym Dopplerem. Europejskie towarzystwo radiologii urogenitalnej (ESUR) w wytycznych z 2020 roku zaleca ocenę średnicy żył i obecności refluksu podczas parcia, a także pomiar objętości jąder.
Jeśli mężczyzna planuje potomstwo lub para ma trudności z zajściem w ciążę, lekarz zleca badanie nasienia (seminogram), a niekiedy także oznaczenie hormonów: testosteronu, LH i FSH. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) podkreślają, że decyzja o leczeniu powinna uwzględniać wyniki nasienia, a nie tylko obecność żylaków.
U nastolatków ważne jest okresowe porównywanie objętości obu jąder. Wyraźna i utrzymująca się różnica może być wskazaniem do zabiegu jeszcze przed planowaniem rodziny.
Sport, wysiłek i profilaktyka
Nie ma dowodów, że trening fizyczny sam w sobie powoduje żylaki powrózka nasiennego. Ich podstawą są czynniki anatomiczne, w dużej mierze niezależne od stylu życia. Pojawiają się jednak pytania, czy wysiłki z dużym wzrostem ciśnienia w jamie brzusznej, jak ciężkie przysiady i martwy ciąg z parciem, mogą nasilać objawy.
Badania na ten temat są nieliczne i niejednoznaczne. W praktyce wielu mężczyzn z żylakami trenuje bez problemów, a część zgłasza nasilenie dyskomfortu po ciężkich treningach siłowych lub długim bieganiu. Wtedy warto modyfikować obciążenia i obserwować reakcję organizmu.
Ponieważ żylakom nie można skutecznie zapobiec, „profilaktyka” oznacza przede wszystkim wczesne wykrycie i ograniczanie czynników, które dodatkowo obciążają jądra:
- regularne samobadanie jąder, np. raz w miesiącu pod prysznicem;
- bielizna i spodenki zapewniające podtrzymanie moszny podczas treningu;
- unikanie długotrwałego przegrzewania (np. bardzo częstych saun, laptopa na kolanach);
- niepalenie tytoniu i utrzymywanie prawidłowej masy ciała;
- unikanie sterydów anabolicznych i innych środków hamujących oś hormonalną, które same mogą powodować niepłodność.
Ostatni punkt ma szczególne znaczenie w środowisku sportów sylwetkowych. Pogorszenie nasienia u mężczyzny stosującego androgeny często błędnie przypisuje się żylakom, podczas gdy główną przyczyną jest zahamowanie wydzielania gonadotropin.
Leczenie i wskazania do wizyty
Bezobjawowe żylaki przy prawidłowym nasieniu zwykle wymagają jedynie obserwacji. Leczenie rozważa się, gdy występuje ból utrudniający codzienne funkcjonowanie, nieprawidłowe parametry nasienia u mężczyzny starającego się o dziecko lub zmniejszanie się jądra u nastolatka.
Stosuje się zabiegi chirurgiczne – najczęściej mikrochirurgiczne podwiązanie żył z dostępu pachwinowego lub podpachwinowego – oraz embolizację przezskórną wykonywaną przez radiologa interwencyjnego. Metaanaliza Baazeema z 2011 roku wskazała, że leczenie klinicznie jawnych żylaków poprawia parametry nasienia, a przegląd Cochrane z 2012 roku zwrócił uwagę na ograniczoną jakość danych dotyczących liczby urodzeń.
Po zabiegu powrót do treningu jest zwykle możliwy w ciągu kilku tygodni, w zależności od metody i zaleceń operatora. Poprawa parametrów nasienia, jeśli następuje, widoczna jest najczęściej po kilku miesiącach, ponieważ tyle trwa pełny cykl spermatogenezy.
Do lekarza należy zgłosić się, gdy zauważysz zgrubienie, „kłębek” lub asymetrię w mosznie, przewlekły ból jądra, a także przy trudnościach z poczęciem dziecka trwających ponad rok. Nagły, silny ból jądra to stan nagły – może oznaczać skręt jądra i wymaga natychmiastowej pomocy.
Wnioski redakcji
Żylaki powrózka nasiennego są częste i u wielu mężczyzn nie powodują żadnych problemów. Mogą jednak wpływać na płodność, dlatego warto o nich wiedzieć i nie lekceważyć zmian w mosznie.
Sport nie jest przyczyną varicocele, ale ciężkie obciążenia mogą nasilać dyskomfort. Kluczowe są samobadanie, rozsądne modyfikacje treningu i unikanie substancji hamujących oś hormonalną.
Leczenie ma sens przede wszystkim przy objawach, nieprawidłowym nasieniu lub zaniku jądra – decyzję warto podjąć wspólnie z urologiem lub andrologiem.
Polecamy także nasze artykuły o badaniu nasienia u sportowców, o wpływie sterydów anabolicznych na płodność oraz o hormonach LH i FSH w diagnostyce.
Bibliografia
- Jensen CFS, Østergren P, Dupree JM, et al. Varicocele and male infertility. Nat Rev Urol. 2017;14(9):523–533.
- Minhas S, Bettocchi C, Boeri L, et al. European Association of Urology guidelines on male sexual and reproductive health: 2021 update on male infertility. Eur Urol. 2021;80(5):603–620.
- Freeman S, Bertolotto M, Richenberg J, et al. Ultrasound evaluation of varicoceles: guidelines and recommendations of the European Society of Urogenital Radiology Scrotal and Penile Imaging Working Group (ESUR-SPIWG) for detection, classification, and grading. Eur Radiol. 2020;30(1):11–25.
- Baazeem A, Belzile E, Ciampi A, et al. Varicocele and male factor infertility treatment: a new meta-analysis and review of the role of varicocele repair. Eur Urol. 2011;60(4):796–808.
- Kroese ACJ, de Lange NM, Collins J, Evers JLH. Surgery or embolization for varicoceles in subfertile men. Cochrane Database Syst Rev. 2012;10:CD000479.
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine; Society for Male Reproduction and Urology. Report on varicocele and infertility: a committee opinion. Fertil Steril. 2014;102(6):1556–1560.
