Kwas moczowy – co pokazuje badanie i dlaczego jest ważne dla sportowca
Kwas moczowy rzadko trafia na listę badań, którymi interesują się osoby trenujące. Tymczasem jego poziom zmienia się pod wpływem intensywnego wysiłku, odwodnienia, diet wysokobiałkowych i redukcji masy ciała. Redakcja wyjaśnia, jak interpretować wynik i kiedy warto zwrócić na niego większą uwagę.
Skąd bierze się kwas moczowy
Kwas moczowy jest końcowym produktem przemiany puryn – związków wchodzących w skład kwasów nukleinowych DNA i RNA oraz cząsteczek energetycznych, takich jak ATP. U człowieka, w przeciwieństwie do większości ssaków, brakuje enzymu urykazy, który rozkłada kwas moczowy do lepiej rozpuszczalnej alantoiny. Dlatego nasze stężenia są stosunkowo wysokie.
Około dwóch trzecich puryn pochodzi z rozpadu własnych komórek organizmu, a jedna trzecia z diety. Głównym miejscem wydalania kwasu moczowego są nerki, a w mniejszym stopniu przewód pokarmowy.
Kwas moczowy nie jest wyłącznie „odpadem”. W osoczu działa jako jeden z najważniejszych antyoksydantów. Problem pojawia się, gdy jego stężenie przekracza granicę rozpuszczalności i zaczyna tworzyć kryształy moczanu sodu w stawach lub nerkach.
Badanie wykonuje się z krwi żylnej, zwykle na czczo. W Polsce można je zrobić w każdym laboratorium, często w ramach pakietów biochemicznych, a lekarz rodzinny zleca je przy podejrzeniu dny moczanowej lub kamicy nerkowej.
Normy i interpretacja wyniku
Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, ale orientacyjnie wynoszą u mężczyzn około 3,5–7,0 mg/dl, a u kobiet przed menopauzą około 2,5–6,0 mg/dl. W niektórych laboratoriach wynik podaje się w µmol/l; 1 mg/dl to około 59,5 µmol/l.
Za hiperurykemię uznaje się zwykle stężenie powyżej około 6,8–7,0 mg/dl, czyli powyżej progu, przy którym moczan sodu przestaje się rozpuszczać w płynach ustrojowych w temperaturze ciała. Wytyczne europejskie (EULAR) dotyczące dny moczanowej zalecają u leczonych pacjentów utrzymywanie stężenia poniżej 6 mg/dl.
| Wynik (orientacyjnie) | Znaczenie | Typowe działanie |
|---|---|---|
| Poniżej normy | Rzadko istotne klinicznie | Ocena w kontekście innych badań |
| W normie | Prawidłowa gospodarka purynowa | Bez dodatkowych kroków |
| Nieznacznie powyżej normy | Może wynikać z wysiłku, odwodnienia, diety | Powtórzenie badania w spoczynku |
| Wyraźnie podwyższony, z objawami | Ryzyko dny, kamicy nerkowej | Konsultacja lekarska |
Pojedynczy podwyższony wynik nie oznacza choroby. Ważny jest kontekst: kiedy pobrano krew, czy dzień wcześniej był ciężki trening, jak wyglądało nawodnienie i dieta.
Dlaczego u sportowców wynik bywa wyższy
Intensywny wysiłek, zwłaszcza beztlenowy i interwałowy, przyspiesza rozpad nukleotydów adeninowych w mięśniach. Produkty tego rozpadu przekształcają się ostatecznie w kwas moczowy, którego stężenie we krwi może rosnąć przez kilka godzin, a nawet dni po bardzo ciężkiej sesji lub zawodach wytrzymałościowych.
Jednocześnie podczas wysiłku spada przepływ krwi przez nerki, a nagromadzony mleczan konkuruje z kwasem moczowym o wydalanie. Dochodzi więc do sytuacji, w której produkcja rośnie, a wydalanie chwilowo maleje.
Kolejny czynnik to odwodnienie. Mniejsza objętość osocza i mniejsza ilość moczu sprzyjają wyższym stężeniom. U zawodników sportów walki czy kulturystyki „zbijających wagę” przed ważeniem lub zawodami zjawisko to może być szczególnie wyraźne.
Wreszcie dieta: bardzo niskokaloryczne diety i głodówki zwiększają stężenie ciał ketonowych, które również utrudniają wydalanie kwasu moczowego. Duże ilości mięsa czerwonego, podrobów, owoców morza, piwa oraz napojów słodzonych fruktozą dokładają kolejną porcję.
Suplementy, leki i kwas moczowy
Część popularnych produktów może wpływać na wynik. Wysokie dawki niacyny (witaminy B3) mogą podnosić stężenie kwasu moczowego. Podobnie działają diuretyki tiazydowe i pętlowe oraz małe dawki kwasu acetylosalicylowego. Fruktoza w dużych ilościach, na przykład z napojów i niektórych żeli, nasila produkcję kwasu moczowego w wątrobie.
Białko w proszku samo w sobie zawiera niewiele puryn, bo większość z nich znajduje się w produktach komórkowych, takich jak mięso i ryby. Dieta wysokobiałkowa oparta na nabiale nie wydaje się istotnie zwiększać ryzyka dny – niektóre badania obserwacyjne wiązały wręcz spożycie nabiału z mniejszym ryzykiem.
Warto zwrócić uwagę na wyniki osób stosujących substancje dopingowe lub nieznanego pochodzenia preparaty „odchudzające”, które mogą zaburzać pracę nerek i wątroby. W takich przypadkach nieprawidłowe parametry, w tym kwas moczowy, są sygnałem do pilnej konsultacji z lekarzem.
Praktyczne wskazówki, jak przygotować się do badania:
- nie wykonywać ciężkiego treningu przez 24–48 godzin przed pobraniem krwi;
- zadbać o normalne nawodnienie dzień wcześniej;
- unikać obfitego posiłku mięsnego i alkoholu poprzedniego wieczoru;
- poinformować lekarza o przyjmowanych suplementach i lekach.
Kiedy wynik powinien niepokoić
Najbardziej znanym następstwem hiperurykemii jest dna moczanowa – napad silnego bólu, obrzęku i zaczerwienienia stawu, najczęściej podstawy palucha. Napad może zostać wywołany przez odwodnienie, alkohol lub nagłą zmianę diety. U sportowców, szczególnie mężczyzn po trzydziestce, pierwszy atak bywa mylony z urazem.
Drugim ważnym powikłaniem jest kamica nerkowa z kamieniami moczanowymi. Sprzyja jej kwaśny odczyn moczu i niska jego objętość, a więc sytuacje częste przy intensywnym trenowaniu w upale bez odpowiedniego picia.
Badania obserwacyjne wiążą też przewlekłą hiperurykemię z nadciśnieniem, zespołem metabolicznym i przewlekłą chorobą nerek, choć nie we wszystkich przypadkach udało się wykazać zależność przyczynową.
Zgłoszenie się do lekarza jest wskazane, gdy podwyższony wynik powtarza się w spoczynku, pojawiają się bóle stawów lub kolka nerkowa, albo gdy towarzyszą mu inne nieprawidłowości, na przykład wysoka kreatynina.
Wnioski redakcji
Kwas moczowy to prosty, tani parametr, który dobrze uzupełnia obraz zdrowia osoby aktywnej. U sportowców przejściowe podwyższenia są częste i zwykle wynikają z ciężkiego treningu, odwodnienia lub restrykcyjnej diety.
Aby wynik był wiarygodny, badanie należy wykonać w okresie spokojniejszego treningu, przy dobrym nawodnieniu. Utrzymujące się wysokie wartości wymagają oceny lekarskiej, a nie samodzielnych eksperymentów z dietą.
Polecamy również nasze teksty o kreatyninie i ocenie pracy nerek u sportowców, o nawodnieniu podczas długich wysiłków oraz o badaniach kontrolnych w okresie redukcji masy ciała.
Bibliografia
- Richette P, Doherty M, Pascual E, et al. 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout. Ann Rheum Dis. 2017;76(1):29–42.
- Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G. Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. N Engl J Med. 2004;350(11):1093–1103.
- Choi HK, Curhan G. Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men: prospective cohort study. BMJ. 2008;336(7639):309–312.
- Dalbeth N, Merriman TR, Stamp LK. Gout. Lancet. 2016;388(10055):2039–2052.
- Hellsten Y, Tullson PC, Richter EA, Bangsbo J. Oxidation of urate in human skeletal muscle during exercise. Free Radic Biol Med. 1997;22(1–2):169–174.
- Feig DI, Kang DH, Johnson RJ. Uric acid and cardiovascular risk. N Engl J Med. 2008;359(17):1811–1821.
